دسته بندی مطالب

جبهه فرهنگی انقلاب رسانه مکتوب ندارد/ باید نگران سکولار شدن ادبیات در ۱۰ سال آینده باشیم

رضا رسولی معتقد است که جبهه فرهنگی ادبیات انقلاب فاقد رسانه است،‌ در حالی که جبهه روشنفکری هنوز هم قوی‌تر حرکت می‌کند. وی هم‌چنین از نگرانی‌هایش برای سکولار شدن ادبیات داستانی در ده سال آینده سخن می‌گوید.

جبهه فرهنگی انقلاب رسانه مکتوب ندارد/ باید نگران سکولار شدن ادبیات در 10 سال آینده باشیم

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم،‌ رضا رسولی نویسنده ای است که  از او تاکنون کتاب‌های قابل توجهی در حوزه ادبیات داستانی منتشر شده است،  قابل توجه از منظر سوژه،‌ رسولی تلاش کرده تا مناسبات اجتماعی و سیاسی سال‌های اخیر در ایران را دستمایه خلق آثارش قرار دهد‌، گاهی او به واسطه فعالیتش در دستگاه اداری کشور به نقد ساختارها و نظام دیوانی و اداری کشور در رمان “رئیس بزرگ” رفته و گاهی به نقد آقازادگی در سه‌گانه “کیان”.

رسولی اما اخیراً‌ در جدیدترین رمانش به موضوع اختلاف‌افکنی بین شیعه و سنی و شبهات مطرح شده درباره چرایی بازسازی عتبات عالیات پرداخته است‌، او در «شهنواز» ماجرای جوانی بلوچ را روایت می‌کند و از رهگذر این روایت تلاش دارد تا هم نقبی به ساخت و سازها و فعالیت‌های ستاد بازسازی عتبات عالیات بزند و هم پاسخی به انتقادات و شبهات درباره چرایی این اقدام.

درباره رمان “شهنواز” با وی گفت‌وگویی کرده‌ایم که بخشی از آن البته به ساختار حاکم بر فضای ادبیات داستانی اختصاص دارد‌، این گفت‌وگوبه شرح ذیل است:‌

* تسنیم:‌  آقای رسولی شما در سال‌های اخیر تلاش کردید موضوعات روز را در دل رمان‌هایتان بگنجانید‌، از موضوعاتی چون فساد اداری گرفته تا آقازاده‌ها و… چه شد که به سراغ موضوعی چون اختلاف افکنی بین شیعه و سنتی‌، هزینه‌کرد در ساخت عتبات و … رفتید؟

کسی که ذوقی از هنر و قلمی برای نوشتن دارد، باید آینه‌دار جامعه‌اش باشد و بتواند واقعیت‌های جامعه را برای مردم منعکس و منتقل کند، از این جهت باید بگویم که نوشتن برای من ناشی از دغدغه قدیمی من است، دغدغه‌ای به‌نام “حکمرانی شایسته”، همین دغدغه موجب شد که من رشته مقطع ارشد و دکتری  خود را حقوق عمومی انتخاب کنم که رابطه بین دولت و ملت و ساختارهای کلان سیاسی و ساختار حکومتی کشور را مورد بررسی قرار می‌دهد، با این نگاه من به سراغ رمانی با عنوان «سه راه سرگردون» که به نقد نظام دیوانی کشور و فساد اقتصادی و مناسبات سیاسی و اجتماعی افراد می‌پردازد،‌ رفتم و با همین گزاره مهم ذهنی رمان «شهنواز» را به رشته تحریر درآوردم.

اما در پاسخ به وجه دوم سوال باید بگویم که در کشور ما اقوام و مذاهب متنوعی زندگی می‌کنند که یکی از موضوعات اساسی و کلان کشور است ،‌ این موضوع باقی است تا زمانی که دشمنی یا تفرقه‌افکنی، بخواهد از جهل و تعصب ما  استفاده کند و این موضوع را به یک مساله و مشکل تبدیل کند. خصوصاً در استان‌های مرزی که با سکونت و زندگی افتخارآمیز اقوام و مذاهب مواجه هستیم. پرداختن به این موضوع و پاسخگویی به سوالات و شبهات در باب اقوام و مذاهبی که در ایران زندگی می‌کنند، بخشی از مساله بزرگ امنیت ملی ماست و بخشی از حکمرانی شایسته را شکل می‌دهد، ما باید همزیستی مسالمت‌آمیز، دوستانه و وحدت‌آفرین موجود بین اقوام و مذاهب ایرانی را در آثار ادبی وهنری خود متجلی کنیم تا در ارتقای انسجام ملی و امنیت ملی قدمی برداریم.

“شهنواز” پاسخی است به شبهات مطرح شده درباره بازسازی عتبات عالیات

موضوع رمان “شهنواز” هم به نوعی پرداختن به همین موضوع است، در بحث عتبات، نزدیک به دو دهه است که مردم ما با شور و اشتیاق خدمات و هدایای خود را برای به‌سازی، عمران و توسعه عتبه‌های مقدسی که در عراق است، تقدیم می‌کنند، سالهاست ستادی برای هزینه‌کرد این خدمات و هدایا که می‌تواند از پس‌انداز یک جوان دانشجوی عاشق اهل بیت(ع) گرفته تا طلاهای یک مادربزرگ را در بر بگیرد،‌ تشکیل شده است،‌ با این حال در این میان شبهات زیادی مطرح است‌، درباره اینکه اصلاً چرا باید در عتبات خدماتی ارائه کنیم؟ این پول‌ها از کجا می‌آید؟ چرا صرف فقرا نمی‌شود؟ بماند که اتفاقا بخش قابل توجهی از این پول‌ها ،از پس انداز همین فقرا به دست می‌آید که تقدیم عتبات شده است.

این موضوع موضوع مهمی است،‌ عتبه‌های مقدس مانند نجف اشرف، خانه پدری ماست، مگر می‌شود ما باشیم و خانه پدری ما به لحاظ بهداشتی، عمرانی، امنیتی و … حال و روز مناسبی نداشته باشد؟ از منظر ملی هم بخواهیم نگاه کنیم، سالانه هزاران نفر ایرانی به زیارت عتبات می‌روند، چرا نباید برای هموطنانمان زمینه زیارت خوب را فراهم کنیم؟ از همین رو،‌ بخشی از دغدغه این رمان به پاسخگویی به شبهاتی که در خصوص ساخت و سازهای ستاد عتبات است،‌ اختصاص دارد.

* تسنیم:‌ برای نگارش این کتاب گویا سفرهایی هم به عتبات داشتید، درباره این سفرها و اینکه چه نقشی در نگارش رمان داشتند بفرمایید؟

واقعیت این است که بانی اول و آخر سفرها و زیارت‌های ما و تالیف و نگارش کتاب، خود حضرات بزرگواری هستند که در عتبه‌های مقدس نماد شکوه و عزت مسلمانی ما هستند، عنایات حضرت سید الشهدا(ع) و امیرالمومنین(ع) خیلی خاص و ویژه در این زمینه برای من مشهود است.

اما بانی دنیایی این کار، ستاد عتبات عالیات است که از چند سال پیش دغدغه این را داشت که خدمات بزرگی که در عتبات انجام شده و هنر معماری ایرانی که با عشق علوی آمیخته شده و انواع زمینه‌های تمدنی، توسعه‌ای و امکاناتی که در کربلا، نجف، کاظمین،‌ سامرا و… طراحی و اجرا شده است، در قالب آثار مکتوب منتشر شود. به همین جهت مرکز پژوهش‌های ستاد عتبات با همکاری بنیاد شعر و ادبیات داستانی، گروهی از نویسندگان و شاعران را دعوت کرد تا به عتبات مشرف شوند‌، ما به این سفر رفتیم و زیارتی هم کردیم و از نزدیک با انواع اقداماتی که ستاد انجام داده بود،‌ آشنا شدیم.

من بعد از بازگشت از سفر طرح رمان را ارائه کردم که پذیرفته شد، یک سفر دیگر هم دعوت شدم و تعدادی فیلم و عکس از کسانی که در ستاد بازسازی عتبات در استان‌ها خدمت می‌کنند، در اختیارم گذاشته شد، اطلاعات خوب میدانی و غیر میدانی به صورت داده‌های خام در اختیار من قرار داده شد تا با خدمات ستاد عتبات به صورت کامل آشنا شوم.

“شهنواز” نمی از یم عتبات عالیات است

بدون تعارف و مبالغه دست کم اگر ۱۰۰ کتاب ادبی برای معرفی این حجم از عشق و عقلانیت عاشفانه‌ای که در عتبه‌های مقدس در قامت ضریح، ساختمان، صحن و اقدامات عمرانی متجلی شود، نوشته شود، باز هم نمی‌تواند تمام آن خدمات را برای مخاطب به تصویر کشید، من نمی از آن یم را در کتاب “شهنواز” متجلی کرده‌ام و امیدوارم که برای مخاطب ارزش و جذابیت داشته باشد چون به هر صورت من یک اثر ادبی خلق کردم و به همین دلیل اصرار داشتم بعد از تالیف، کتاب توسط ستاد منتشر نشود و یک ناشر ادبی مثل کتابستان معرفت آن را منتشر کند، چون شهنواز ادبیات است، ادبیاتی که بیانگیر موضوعات بسیار مهم روزگار ماست.

* تسنیم: اندکی درباره مضمون اصلی کتاب و محدودیت ها و موانعی که برای پراخت چنین موضوعی داشتید بگویید؟

رمان شهنواز روایت حضور جوان بلوچ اهل تسننی است که فضایی برایش فراهم می شود تا هنر، انرژی، شوق کار و کوشش خود را به همراه سایر برادران شیعه و مسلمان خود در عتبه‌های مقدس به‌کار گیرد، در حقیقت این جوان بلوچ یک سفر آفاقی را شروع می‌کند که به سفر انفسی او منجر می‌شود، از روستای الله‌آباد زابل تا بین‌الحرمین کربلا.

در موضوعات این‌چنینی واقعیت این است که ما اساساً‌ برای سازه‌های تمدنی و اقدامات عمرانی که در جامعه ما رخ می‌دهد‌، گزارش‌های ادبی نداریم، شعری سروده نمی‌شود، رمانی نوشته نمی‌شود، حتی سفرنامه‌ای به رشته تحریر در نمی‌آید، در چهل سال بعد از انقلاب صدها پروژه عظیم ساخته شده است، اما ما متاسفانه درباره سازه‌های تمدنی و اقدامات عمرانی گزارش ادبی نداریم، دلیل آن هم مشخص است چرا که نه مهندسان ما ادیب هستند، نه ادیبان ما مهندس. اگر من هم مدیر_داستان‌نویس نبودم شاید نمی‌توانستم تصویر و درک روشنی را از حجم انبوه اقدامات انجام شده در اماکن مقدس داشته باشم.

نوشتن چنین رمانی‌، کار سختی بود و پیچیدگی‌های خاص خود را داشت، من باید تلاش می‌کردم تا از یک مرز باریک عبور کنم که یک سوی آن ادبیات است و سوی دیگر گزارش‌های اداری.

* تسنیم: در سال‌های اخیر نویسندگان ما کمتر به سراغ موضوعاتی که در جامعه به دغدغه عامه مردم تبدیل شده است،‌ رفته‌اند، برای نمونه ما در کمتر رمانی در سال‌های اخیر موضوع فسادهای مالی‌، اختلاس‌های میلیاردی یا آقازادگی و … را می‌بینیم، کمتر شکاف طبقاتی که میان قشر فقیر و غنی در جامعه در حال گسترش است، را مشاهده می‌کنیم،‌گویی نویسندگان ترجیح داده‌اند به سراغ دغدغه‌های شخصی خویش پیش بروند. چرا چنین است؟ و چرا این موضوع درباره نویسندگان جریان انقلاب نیز مشاهده می‌شود؟

نباید همه کاسه کوزه‌ها را سر نویسندگان شکست، خصوصاً نویسندگان انقلاب،‌ واقعیت این است که هر نظم مستقری که وجود دارد، به معنای یک نظام و ساختار حکومتی، باید پاسخگوی مردم و زبان گویای مردم یعنی نویسندگان، شاعران و رسانه‌ها باشد. از طرفی هم انقلاب‌ها سیال هستند مثل موج خروشان پرانرژی و با نشاط در دل جامعه جریان دارند.

اما در نظام ماکه از انقلاب اسلامی برآمده است، ما هنوز نظریه و تئوری مستقل برای تبیین و تشریح  ابعاد ارتباط انقلاب و نظام نداریم، چون انقلاب پرشور و پرهیجان است، مطالبه‌گر است، اما نظام ناگزیر، بروکراتیک است و درگیر ساختارهای پیچیده، چندلایه و کند اداری است، من نویسنده اگر بخواهم اثری خلق کنم،‌ اگر درباره فقر، گرفتاری‌ها و کوتاهی دستگاه‌های اداری بنویسم، ممکن است به سیاه‌نمایی و تضعیف نظام متهم شوم،‌ اگر هم از نقاط مثبت و اقدامات شایسته بخواهم سخن بگویم، منتقدان نظام و بخشی از جامعه می‌گویند مگر خبر نداری چه مشکلاتی وجود دارد؟ که این اندازه تعریف و تمجید می‌کنی. بنابراین من نویسنده مستأصل می‌مانم که چه باید بکنم؟

در همین وضعیت است که نویسندگان ارزشمند ما بیشتر تمایل پیدا کرده‌اند که صرفاً به سراغ موضوعات مرتبط به زندگی‌نامه شهدا و روایت تاریخ اسلام بروند، شاید نویسندگان ما کمی بیش از حد طبیعی محافطه کار یا کم انگیزه شدند و همین ایجاب می کند که ما نظریه مستقل تبیین ارتباط بین انقلاب اسلامی و نظام حجمهوری اسلامی را عرضه کنیم تا نویسندگان ما از کنج عافیت طلبی نجات پیدا کنند.

* تسنیم: وضعیت ادبیات داستانی را در دهه ۹۰ چطور ارزیابی می‌کنید؟ به نظر می‌رسد ما در دهه ۹۰ با وجود فعالیت‌های نهادهایی چون حوزه هنری‌،‌ انجمن قلم،‌ بنیاد ادبیات داستانی و …در شناسایی استعدادها خلق اثر شاخص نداشته‌ایم؟

سوالی که پرسیدید پاسخ مفصلی دارد، دست کم پاسخ به این سوال به اندازه یک مقاله علمی ـ پژوهشی وقت می‌برد. ما در ده ساله اخیر ستاره ادبی نداشتیم، اما واقعیت این است که در ارزیابی دستگاه‌ها و نهادهایی که در حوزه ادبیات کار می‌کنند، باید این را در نظر بگیریم که همه این‌ها اقداماتشان ترکیبی از نقاط قوت و ضعف است، واقعیت دیگری که نباید از آن چشم‌پوشی کرد، امروز به دلیل حکمرانی رسانه‌ها، رسانه‌ها جای نهادها را گرفته‌اند؛ در این میان با تاسف باید عرض کنیم که ادبیات انقلاب رسانه ندارد.

از طرف دیگر در دهه ۹۰ ما شاهد رشد و توسعه کمی ناشران ادبی بودیم، وقتی ناشر ادبی تاسیس می‌شود و فعالیتش توسعه پیدا می‌کند، ادبیات نیز رواج می‌یابد، آثار بیشتری منتشر می‌شود، ممکن است چهره‌های جدیدتری معرفی شوند، ما در جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی شاهد تاسیس و فعالیت ناشران ادبی بودیم، ناشری در بخش عمومی تاسیس شد و فعالیتش را آغاز کرد بنام “شهرستان ادب” که آثار متنوع و برنامه های خوبی را برای رشد و پرورش استعدادهای ادبیات و معرفی جوانان به جامعه ادبی داشته است. در بخش خصوصی نیز “کتابستان معرفت” پا به عرصه فعالیت گذاشت که امیدها و نویدهای زیادی را به جامعه ادبی عرضه کرد. در بین نویسندگان و صاحبان آثار هم از چهره‌های مختلف و متعددی می‌توان اسم برد که آثار خوبی را به جامعه ادبی تقدیم کرده‌اندمانند امید کوره‌چی.

در تمام این سال‌ها ما فانتزی نویسانی چون فریبا کلهر یا آرمان آرین داشتیم که هر دوی این بزرگواران فانتزی دینی نیز در کارنامه خود داشته‌اند‌، مثل رمان «دختر آیینه پوش» یا سه گانه «آینده کهن». اما مجموعه آثار امید کوره‌چی فانتزی عمیق و خاص دینی است که سراغ موضوعات خاص یا حساس مانند علوم غریبه رفته است،‌ نویسنده به اعتبار تحصیلات تخصصی و سواد دینی خود در این آثار درخشیده است و انواع پی‌نوشت های قرآنی و روایی را نیز به کتاب افزوده است.

“رهش” صریح‌ترین اثری است که نظام دیوانی و مناسبات سیاسی اجتماعی ایران را نقد کرده است

از دیگر چهره‌های ادبی در دهه ۹۰ می‌توان به شرفی خبوشان اشاره کرد،‌که از نظر تکنیک و نثر داستان