دسته بندی مطالب

سعدی، شاعری انسان دوست و اخلاق محور /تاملی در اشعار و آثار استاد سخن

photo_2018-04-21_12-19-00

 

به نام خدا

سعدی، شاعری انسان دوست و اخلاق محور
رضا اسماعیلی
__________________🔹

بای بسم الله

به مناسبت روز بزرگداشت سعدی، تاملی اجمالی خواهیم داشت در اشعار و آثار این شاعر بزرگ و انسان دوست که در ذهن و زبان اهل ادب به استاد سخن و افصح المتکلمین معروف شده است. ولی پیش از پرداختن به سعدی و آثار او- به ضرورت – مقدمه ای بر جایگاه شعر و شاعری در اسلام خواهیم داشت.

وجه تمایز یک شاعر معمولی با یک شاعر مسلمان انقلابی چیست؟ خداوند در آیات ۲۲۴ تا ۲۲۷ سوره «شعراء» این وجه تمایز را به خوبی روشن کرده است:
«وَالشُّعَرَاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ، أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وَادٍ یَهِیمُونَ، وَأَنَّهُمْ یَقُولُونَ مَا لَا یَفْعَلُونَ، الَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَکَرُوا اللَّهَ کَثِیرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ: و شاعران را گمراهان پیروی می کنند، مگر نمی‌بینی که آنان در هر وادی سرگردانند، و چیزهایی می‌گویند که خود عمل نمی‌کنند، مگر آن کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و خدا را بسیار یاد کرده‌اند و از پس آن ستم‌هایی که دیدند انتقام گرفته‌اند، زود باشد کسانی که ستم کرده‌اند بدانند که به کجا بازگشت می‌کنند.»

یک شاعر معمولی صرفاً یک شاعر است و تمام دغدغه او جلوه فروشی، صنعت‌گری، خیال‌پردازی و زبان‌آوری. چنین شاعری اگر نابغه هم باشد در نهایت تبدیل می‌شود به موجودی مثل فرخی سیستانی و منوچهری دامغانی که عمری را صرف مشاطه‌گری «سخن» می‌کند تا عروس سخن را به عقد حاکمان و سلاطین درآورده و صله‌ای فراچنگ آورد تا صرف خوشگذرانی و عیش و نوش دنیوی خویش کند، بی‌آنکه بداند هدف از خلقت او چیست و سرمنزل مقصود او کجاست!

آنان که با دروغ «چگونه گفتن»، شاعر را از حقیقت «چه گفتن» باز می‌دارند، شاعر را آدمی بی‌درد، الکی خوش، رمانتیک، مجنون و روان‌پریش می‌خواهند که جز خیال‌پردازی و تصویربازی به چیز دیگری نیندیشد، شاعری که در طول شبانه‌روز، در عالم خواب و خیال و رؤیا به سر برد و کاری جز «دل ای دل» کردن نداشته باشد! و دقیقاً مصداق همان شعری باشد که ایرج میرزا گفته است:
شاعری طبع روان می‌خواهد
نه معانی نه بیان می‌خواهد!

بدون تردید اگر امروز هدف یک شاعر از سرودن شعر زبان آوری و صنعتگری به قصد تفنن و سرگرمی و یا تحریک شهوت و کسب شهرت باشد، مصداق بارز «خسر الدنیا و الاخره» خواهد بود؛ چرا که به تعبیر زنده یاد «جلال آل احمد» کار هنر در این ولایت، کار جهاد است:
«اگر می‌خواهی با شعر، تفنن کنی؛ اگر می‌خواهی وقت بگذرانی و اگر این را هم وسیله‌ای می‌دانی که سری توی سرها در آوری؛ کور خوانده‌ای. در این ولایت کار هنر، کار جهاد است. جهاد با بی‌سوادی؛ با فضل‌فروشی، با فرنگی مآبی؛ با تقلید؛ با دغلی؛ با نان به نرخ روز خوردن، با بلغمی مزاجی … حالا اگر مردی، این گوی و این میدان ».

یک شاعر متعهد اما ریاضت «چگونه گفتن» را برای «چه گفتن» به جان می‌خرد، تا روش و منش اعتقادی و آرمانی خویش را ترویج کند. چنین شاعری پیش و بیش از هر چیز به رسالت الهی و انسانی اش می‌اندیشد و همچون «کمیت»، «دعبل» و «فرزدق» از شعر به عنوان سنگری برای مجاهدت در راه دین و آیین و پاسداری از ارزش‌های الهی استفاده می‌کند.

در مکتب اسلام و از منظر جهان بینی اسلامی، شخصیت یک هنرمند را هرگز نمی‌توان از اثرش تفکیک کرد؛ چون «اثر» و «مؤثر» پیوندی تنگاتنگ و ناگسستنی با یکدیگر دارند. به این معنا که «از کوزه همان برون تراود که در اوست». توجه به «مؤثر» و خالق اثر از آن جهت قابل اهمیت است که ما بر این باوریم:
ذات نایافته از هستی بخش
کی تواند که شود هستی بخش!

در هنر متعالی و انسانی «چه گفتن» به اندازه «چگونه گفتن» مهم است. هنر متعالی، هنری است که محصول تلفیق و همنشینی هنرمندانه فرم و محتواست. یعنی ابتدا باید «حرفی برای‌ گفتن» داشته باشیم، سپس سراغ چگونه گفتن برویم، چرا که توجه نکردن به «چه گفتن» باعث معناگریزی و فرم گرایی صرف یا به عبارت ساده‌تر فروافتادن در دام چاله فریبنده «هنر برای هنر» می‌شود. از همین رو برای چنین شاعری «چه گفتن» به‌ همان اندازه مهم است که «چگونه گفتن». چون به شعر به عنوان بازیچه و تفنن نگاه نمی‌کند بلکه همچون علامه اقبال لاهوری، شعر را مسند پیغمبری می‌داند:
شعر را مقصود اگر آدم گری است
شاعری هم وارث پیغمبری است

از همین روست که می بینیم قله های شعر و ادب پارسی – از گذشته تا به امروز – هرگز محتوا و مضمون ارجمند را فدای فرم و صورت نکرده اند و«چه گفتن» به اندازه «چگونه گفتن» برای آنها مهم بوده است.
شعر در خدمت آرمان های والای انسانی
__________🔹

[Forwarded from ملکوت کلمات(رضا اسماعیلی)]
شعر در اسلام، هدف نیست و ابزار است و نظریه ی «شعر برای شعر» – به مانند عقیده ی «هنر برای هنر» – از اندیشه های مطرود و مردود نزد اسلام است. سعدی نیز اغلب از شعر به عنوان بیان هنری ماندگار در مسیر نشر معارف قرآنی و حدیثی و ترویج اندیشه های حکمت گونه و اخلاقی و پندآمیز بهره برده است. «پند سعدی که مایه گرفته از معارف قرآن و حدیث است همواره نقش زرین خاطر پندآموزان، و زبان فصیح و صریح او، رازگشای گنجینه‌های معانی برای دل های جوینده و مشتاق بوده است و امروز مانند همیشه عزیزترین هدیه‌ی احباب سخن و ارباب خرد را می‌توان در بدایع طیبات دیوان او و زیباترین گل های اندیشه‌ی بشری را در گلستان مصفای نظم و نثر او جست و یافت… البته این صورت از شعر سعدی، منافاتی با قوت وی در عرصه های دیگر چون غزل و حتی قصیده ندارد، چرا که سعدی شاعری ذوفنون است، ولی جهت غزل و نیز پند و حکمت وی بیشتر برجسته شده است، به ویژه جهت تغزل او؛ چنانچه شاعری گوید:
در شعر سه تن پیمبرانند
هر چند که لا نبی بعدی
اوصاف و قصیده و غزل را
فردوسی و انوری و سعدی

(پیام مقام معظم رهبری – در دوران ریاست جمهوری – به کنگره‌ی بزرگداشت مصلح‌الدین سعدی شیرازی ۴ آذر ماه ۱۳۶۳)
سعدی، به درستی «افصح المتکلمین» است
_________🔹

سعدی به معنای واقعی کلمه یک شاعر است، او در حوزه صنعتگری و زبان آوری منحصر به فرد، و توانمندی و نبوغ ادبی وی در اوج است .
اشعار سعدی از زبانی سهل و ممتنع (قطعه ای – شعر یا نثر- که در ظاهر آسان نماید، ولی نظیر آن گفتن مشکل باشد – فرهنگ معین) برخوردار است. او در سخنوری دارای فصاحت و صراحت کلام است و اشعارش به راحتی می تواند با مخاطب ارتباط برقرار کند. به همین دلیل استاد سخن و «افصح المتکلمین »اش نامیده اند. به عبارت ساده تر سعدی شاعری ست که با فروتنی تمام در کنار مردم ایستاده و به دور از تفاخر و فضل فروشی می خواهد با زبان آنان صحبت کند. زبانی ساده و صمیمی و به دور از غموض و پیچیدگی و دست اندازهای زبانی. همین ویژگی او را از دیگر شاعران ممتاز می کند و مردم را به او نزدیک تر.
سعدی بدون بهره گیری از تصویر، جان و جهان مخاطب را تسخیر می کند

_________🔹

هم چنان که اشاره شد، زبان سعدی عاری از غموض و پیچیدگی و به زبان مردم نزدیک است. هنر بزرگ سعدی این است که در موارد بسیاری حتی بدون بهره گیری از شبکه تصویری، جان و جهان مخاطب را تسخیر می کند، چنان که شفیعی کدکنی در کتاب «رستاخیز کلمات» به درستی به این نکته اشاره کرده و گفته است: «یکی از شگرف ترین سخنان در تاریخ الاهیّات بشری این سخنِ عارفان ایرانی است که گفته اند: اَقوَی العُلومِ اَبْعَدُها مِنَ الدلیل( نیرومند ترین آگاهی،آن آگاهی است که نیازی به دلیل ندارد). به مقیاس همین سخن باید گفت: اَقوی الأشعارِ اَبْعَدُها مِنَ التصویر( نیرومندترینِ شعر ها آن شعر است که نیازی به تصویر ندارد) و آن شعر سعدی است که بدون یاری گرفتن از تصویر ما را تسخیر می کند.»

این که سعدی توانسته بدون بهره مندی از عنصر تصویر و خیال، و با زبانی ساده و صمیمی، سخنی دلنشین بگوید، کار هنرمندانه ای است. به همین خاطر کسانی که شعر را فقط در تصویر خلاصه می کنند، نمی توانند این حقیقت را درک کنند و به سعدی تهمت ناظم بودن می زنند.
رنگ «عشق» در غزل های سعدی

________🔹

چه خبر دارد از حقیقت عشق
پای بند هوای نفسانی
خودپرستان نظر به شخص کنند
پاک بینان به صنع ربانی

عشق عطیه ای الهی و گرانبهاترین گوهر وجودی انسان است که در ادبیات عرفانی ما از جایگاه ویژه ای برخوردار است. عشق، عمود خیمه آفرینش و شیرازه بند عالم هستی است. آدمی بدون عشق، به یتیمی می ماند که در برزخ غربت و تنهایی گرفتار است و «مرگ» نیز سرانجام محتوم اوست. ره سپر راه عشق، ره سپر وادی جاودانگی است و دست «مرگ» از دامن او کوتاه:

سعدیا زنده عاشقی باشد
کـه بمـیرد بر آسـتان نیاز

سعدی در عاشقانه سرایی شاعری شاخص و بی نظیر است. هر چند «عشق» در غزلیات او بیش تر از نوع زمینی ست، اما نگاه این شاعر بزرگ به عشق نگاهی نجیب، شریف و انسانی ست، و عاشقانه هایش لهجه ای نجیب وعفیف دارد.

سعدی در جهان بینی خود، عشق زمینی را محملی برای رسیدن به عشق آسمانی می داند و در اشعارش تاکید می کند اگر عشق زمینی را تجربه نکنیم، نمی توانیم به عشق با شکوه آسمانی برسیم. چنان که گفته است:

تو به سیمای شخص می‌نگری
ما در آثار صنع حیرانیم
هر چه گفتیم جز حکایت دوست
در همه عمر از آن پشیمانیم

تکریم سعدی از عشق زمینی به خاطر آن است که راه عاشق صادق را روشن می کند، حجاب از چشم او بر می گیرد، غبار «خودبینی» و «خودخواهی» را از آیینه جانش می شوید، و در نهایت او را به سمت ملکوت آسمان هدایت می کند:

[Forwarded from ملکوت کلمات(رضا اسماعیلی)]
به جهان خُرّم از آنم، که جهان خُرّم از اوست
عاشقم بر همه عالم؛ که همه عالم از اوست
*
سعدیا، عشق نیامیزد و شهوت با هم
پیش تسبیح ملایک نرود دیو رجیم
*
هرکسى را نتوان گفت که صاحب نظر است
عشقبازى دگر و نفس ‏پرستى دگر است
شعر سعدی، آیینه تجلی قرآن

_________🔹

در نگاه سعدی، شعر رسانه ای برای ترویج فضیلت های انسانی و اخلاقی است. او رسانه شعر را رسانه ای قدرتمند برای ترویج فضایل اخلاقی می داند و در قالب شعر آموزه های اخلاقی ، دینی و کرامات انسانی را به تصویر می کشد.

شعر سعدی، آیینه تجلی قرآن است. خالق بوستان و گلستان در بسیاری از شعرهای خود، هم «موضوع» آیینی دارد و هم «موضع» آیینی. یعنی در کنار پرداختن به «صورت» دین و آیین (مدح و منقبت بزرگان دینی)، در سروده های خود سیره و سنت خاندان رسالت (علیهم السلام) را نیز – که در راس آنها توحید و یکتاپرستی است – به تصویر کشیده است:

آفرینش همه تنبیه خداوند دل است
دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار
این همه نقش ازل بر در و دیوار وجود
هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار
کوه و دریا و درختان همه در تسبیح اند
نه همه مُسْتمعی فهم کند این اسرار
تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش
حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار
که تواند که دهد میوه الوان از چوب
یا که داند که برآرد گل صد برگ از خار
پاک و بی‌عیب خدایی که به تقدیر عزیز
ماه و خورشید مسخّر کند و لیل و نهار

و در غزلی نبوی، سیمای نورانی پیامبر اکرم(ص) را چنین به تصویر می کشد:

ماه فرو ماند از جمال محمد (ص)
سرو نباشد به اعتدال محمد (ص)
قدر فلک را کمال و منزلتى نیست
در نظر قدر با کمال محمد (ص)
وعده دیدار هر کسى به قیامت
لیله اسرى شب وصال محمد (ص)
آدم و نوح و خلیل و موسى و عیسى
آمده مجموع در ظلال محمد(ص)
عرصه گیتى مجال همت او نیست
روز قیامت نگر مجال محمد (ص)
و آن همه پیرایه بسته جنت فردوس‏
بو که قبولش کند بلال محمد (ص )
همچو زمین خواهد آسمان که بیفتد
تا بدهد بوسه بر نعال محمد (ص )
شمس و قمر در زمین حشر نتابد
نور نتابد مگر جمال محمد (ص )
شاید اگر آفتاب و ماه نتابد
پیش دو ابروى چون هلال محمد (ص)
چشم مرا تا به خواب دید جمالش
خواب نمى‏گیرد از خیال محمد (ص )
سعدى اگر عاشقى کنى و جوانى
عشق محمد(ص) بس است و آل محمد(ص)

سعدی چون برخی از شاعران، صنعتگری و زبان آوری خود را به رخ دیگران نمی کشد. او مربی و معلم اخلاق و پرورش یافته دامن قرآن و عترت است که توانسته است به پیروی از سبک و سیاق قرآن، با توانمندی آموزه های دینی و اخلاقی را در قالب حکایت های شیرین و شنیدنی به نظم درآورد.

جان کلام آن که در اشعار سعدی می توان سیمای قرآن و عترت را به روشنی به تماشا نشست و به نوعی سروده های وی تجلی گاه آیات قرانی ، روایات و احادیث است.

*

چرا نویسنده زن انقلابی از شهدای مدافع حرم نوشت؟

۱ آبان ۱۳۹۷
  راضیه تجار نویسنده کشورمان از دلایل و انگیزه خود برای نوشتن از شهدای مدافع حرم گفت. راضیه تجار در کتاب جدیدش سراغ اتفاقات...

رسولی: فردیت نویسنده، جایگزین دغدغه‌‌های اجتماعی شده است

۱ آبان ۱۳۹۷
رضا رسولی معتقد است: متأسفانه دغدغه مسائل اجتماعی در بین نویسندگان ما کاهش یافته و اگر هم هست، شکل جدی ندارد و اولویت مسائل...

یادداشت حسن‌بیگی بر کتاب علیرضا قزوه دوست شاعرم! به جرگه داستان‌نویسان خوش آمدی

۱ آبان ۱۳۹۷
ابراهیم حسن‌بیگی در یادداشتی بر کتاب «برادر انگلستان» تالیف علیرضا قزوه نوشته است: «دوست شاعرم، دست مریزاد! به جرگه داستان‌نویسان خوش آمدی.» به گزارش...

داوری آثار در جشنواره ادبی چهل چراغ تا پایان آبان ماه تمام می‌شود/وزارت ارشاد مصمم در برگزاری جشن چهل سالگی انقلاب

۳۰ مهر ۱۳۹۷
رضا اسماعیلی شاعر گفت:داوری آثار در جشنواره ادبی چهل چراغ در نهایت تا پایان آبان ماه تمام و نتایج آن مشخص می شود. رضا...

انتخاب محسن پرویز به عنوان رئیس انجمن قلم ایران

۳۰ مهر ۱۳۹۷
تشکیل اولین جلسه دهمین دوره هیات مدیره انجمن قلم ایران: اولین جلسه هیات مدیره دوره دهم، روز گذشته(یکشنبه ۲۹ ام مهرماه ۱۳۹۷) در دفتر...

گزارش تصویری از مجمع عمومی سالانه انجمن قلم ایران

۲۸ مهر ۱۳۹۷
نوزدهمین مجمع عمومی انجمن قلم ایران برگزار شد نوزدهمین مجمع عمومی سالانه انجمن قلم ایران ساعت ۱۵ چهارشنبه ۲۵ مهر سال جاری نوزدهمین مجمع...

بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی

۲۶ مهر ۱۳۹۷
در حسینیه‌ی امام خمینی رحمه‌الله (۱) بسم الله الرّحمن الرّحیم و الحمدلله ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام علی سیّدنا محمّد و آله الطّاهرین سیّما بقیّهالله...

نوزدهمین مجمع عمومی انجمن قلم ایران برگزار شد

۲۶ مهر ۱۳۹۷
نتایج انتخابات نوزدهمین مجمع عمومی انجمن قلم ایران دیروز (۲۵ مهر ۹۷) نوزدهمین مجمع عمومی انجمن قلم ایران در تالار اجتماعات این تشکل، برگزار...